Verbijstering

Verbijstering

Vorige week zondag reed ik op een rustige snelweg naar het vliegveld. Onderweg hoorde ik een reportage op de radio over Jack Courant, een joodse jongen die in de Tweede Wereldoorlog onderduikt en het overleeft. Naar eigen zeggen heeft hij niets meegemaakt, hij was immers als gewone onderduiker levend de oorlog doorgekomen. Maar dat bleek niet helemaal waar; zijn verhaal was meer dan boeiend, en bovendien bleek hij ook niet gespaard voor de afschuwelijke gevolgen van de oorlog. Zijn vader en broer kwamen terecht in Auschwitz, waar zij om het leven kwamen – vergast, als ratten.

Aan het eind van de reportage zegt hij:

“Ik ben tot de conclusie gekomen dat er geen wezenlijke verwerking bestaat van ervaringen die onze generatie heeft ondergaan. Die gevoelens liggen alleen maar diep begraven onder lagen van dagelijkse activiteiten. Nog altijd komen verdriet en woede op bij het vertellen van dit verhaal. Een vloek, een kort moment van nog steeds de verbijstering dat zoiets mógelijk was…”

Een paar uurtjes later zat ik in een taxi in het uiterste zuidwesten van Polen. Ik hing wat achterover in de auto, keek wat uit het raam, dacht aan van alles en niets in het bijzonder, om even later op de plaats van bestemming een bruisende conferentie binnen te stappen van gepassioneerde evangelisten. Een bijeenkomst op een steenworp afstand van Oświęcim, beter bekend als Auschwitz.

De absurditeit ervan trof me pas veel later.

Ik ben van een naoorlogse generatie. En ik geef toe: elk jaar zo rond 4 en 5 mei vraag ik me wel een keertje af waarom we telkens opnieuw de Tweede Wereldoorlog moeten herdenken. Life goes on, toch. Mijn cynische inborst vindt WOII eigenlijk geromantiseerde heroïek en de 4/5meivieringen seculiere rituelen van de postmoderne Europeaan.

Dit jaar echter zingen de woorden van Jack Courant rond in mijn hoofd. ‘…nog steeds de verbijstering dat zoiets mógelijk was.’ Een emotie die ik soms voel als ik terugdenk aan verlieservaringen in mijn eigen leven. Een eerstgeboren kind dat niet mocht leven: dat dat ons écht is overkomen! Mijn vader – uitgemergeld, holle ogen – die ik aardbeien met slagroom voer, de avond voor zijn overlijden: rillingen over mijn rug. Vlagen van verbijstering over de rauwheid van het leven.

Mijn eigen ervaringen zijn slechts flauwe schaduwen van de verbijstering van Jack Courant, zeer persoonlijk en slechts gedeeld door mijn vrouw en naaste familie. De overeenkomst is dit: ons eigen onbegrip, het absurde, het onmogelijke-dat-toch-gebeurde: dat in zichzelf maakt dat we eraan blijven denken. Juist omdat het zo groot is, is het zo moeilijk te pakken en blijft het ons bezig houden.

Maar er is ook een ongelofelijk verschil. De ervaring van Jack Courant is de ervaring van een hele generatie. Miljoenen mensen kenden diezelfde woede, verdriet en verbijstering bij de herinnering aan de oorlog. Dat collectieve geheugen is enorm. En bewust en onbewust heeft het ervoor gezorgd dat ik geboren kon worden in een tijd van vrede, vrijheid en welvaart. De verbijstering werkte als moreel kompas, als drijfveer voor nie wieder.

Jack Courant is inmiddels negentig jaar. Zeventig jaar verbijstering, woede en verdriet bij de herinnering aan de oorlog. Het is niet dat we het niet móchten vergeten, het is dat er altijd nog mensen waren die het niet kónden vergeten.

En voor het eerst realiseer ik me dat we wat missen nu zijn generatie er bijna niet meer is. Dat er niemand meer is die authentieke woede, verdriet en verbijstering voelt bij het vertellen van het verhaal. Dat we onze verontwaardiging uit het museum moeten halen, uit radioreportages, uit een toneelvoorstelling.

Moge God verhoeden dat het collectieve afgrijzen verdwijnt en onze persoonlijke verbijsteringetjes de weg gaan wijzen; achterover leunend, denkend aan van alles en niets in het bijzonder, met honderdveertig over de snelweg langs Oświęcim.

Eén gedachte over “Verbijstering”

  1. Wat een prachtige uitdrukking :goedwaarheid!Niet “goed de waarheid aanzeggen”,maar het goede in een mens naar boven halen door hem/haar in liefde te ontmoeten en de waarheid niet uit de weg gaan.
    Dank voor dit schrijven.

Geef een reactie